mgr inż. Sara Dzik
dr hab. Tomasz Mituniewicz, prof. UWM
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
Salmonelloza jest to choroba bakteryjna wywoływana przez pałeczki Salmonella. Stanowi znaczny problem, gdyż zagraża zdrowiu i życiu człowieka (choroba odzwierzęca – zoonoza). W przypadku wystąpienia patogenu na fermach drobiarskich powoduje znaczne straty w produkcji, gdyż drobnoustroje te mogą być również niebezpieczne dla drobiu (Truszczyński 2008; Xiong i in. 2018). Wobec tego Unia Europejska (UE) ustanowiła odpowiednie mechanizmy kontrolne, które wprowadzono we wszystkich państwach członkowskich. Są to programy kontroli Salmonella w wybranych grupach produkcyjnych drobiu. Temat salmonelloz od wielu lat nieustannie jest aktualny, a w okresie letnich wakacji zdecydowanie bardziej nagłaśniany, ze względu na zwiększoną ilość przypadków zapadalności na choroby przenoszone drogą pokarmową.
![Salmonellozy u ludzi i drobiu](https://informatordrobiarski.pl/wp-content/uploads/2022/09/Salmonellozy-u-ludzi-i-drobiu.jpg)
GIW ostrzega przed salmonellozami
Główny Inspektorat Weterynarii (GIW) na oficjalnej stronie internetowej udostępnia informacje dotyczące ogólnych zasad zwalczania chorób zakaźnych zwierząt, w tym obowiązki posiadacza zwierząt, działania powiatowego lekarza weterynarii oraz regulacje dotyczące zapomogi i odszkodowania ze środków budżetu, a także treści dotyczące programów zwalczania niektórych serotypów Salmonella mających znaczenie dla zdrowia publicznego. GIW podaje również, że przede wszystkim do zakażeń u ludzi dochodzi najczęściej przez spożywanie skażonych produktów pochodzenia zwierzęcego – głównie od drobiu (jaja, mięso, przetwory drobiowe), jednakże źródłem zakażenia mogą być także inne zwierzęta gospodarskie oraz zwierzęta utrzymywane jako towarzyszące tj. gady (np. żółwie, węże, jaszczurki) i płazy (np. żaby i salamandry) (Rys. 1) (www.wetgiw.gov.pl).
Spośród ponad 2500 różnych serotypów Salmonella (www.myanimals.com; Xiong i in. 2018), S. Typhimurium i S. Enteritidis są przyczyną ponad 70% przypadków salmonellozy u ludzi. Z kolei, S. Gallinarum, S. Pullorum, S. Arizonae (Rys. 2) mogą powodować u drobiu (Shivaprasad 2000; Xiong i in. 2018) choroby dające objawy kliniczne, choć większość z nich ich nie wywołuje. Jakkolwiek związane są z tym duże straty ekonomiczne w produkcji, które są konsekwencją:
• wzrostu upadków ptaków,
• strat związanych z produkcją (w tym kary wynikające z naruszeń umów z detalistami),
• kosztów utylizacji ptaków,
• dezynfekcji pod nadzorem lekarza weterynarii, dodatkowych analiz mikrobiologicznych (Raport – Salmonella w stadach kur niosek towarowych, 2020).
Rekomendacje GIS
Główny Inspektorat Sanitarny (GIS) podaje, że pierwsze objawy zatrucia pałeczkami Salmonella u ludzi mogą wystąpić już po 6 godzinach. Jednak zdarzają się przypadki, kiedy pierwsze objawy pojawiają się 3-7 dni, a nawet do 3 tygodni od momentu kontaktu z czynnikiem zakaźnym. Za pierwsze objawy zatrucia uznaje się: ból brzucha, podwyższoną temperaturę ciała, biegunkę, odwodnienie, nudności i wymioty. U osób znajdujących się w tzw. grupie ryzyka, zakażenie może mieć znacznie cięższy przebieg (postać pozajelitowa). Wówczas mogą wystąpić ropnie, stany zapalne dróg żółciowych, płuc, opon mózgowych, stawów i kości. W konsekwencji może dojść do posocznicy (sepsy). Salmonellozy dzieli się na durowe oraz jelitowe. Z kolei durowe dzielą się na dur brzuszny, wywoływany przez S. Typhi i dur rzekomy (S. Paratyphi A, B i C). Co ważne, jak podaje GIS, zdarzają się przypadki, że osoby, które przechorowały dur brzuszny lub dur rzekomy, pozostają dożywotnio bezobjawowymi nosicielami pałeczek Salmonella (www.gov.pl/web/gis). W związku z tym, że pokarmowe zatrucia Salmonella u ludzi stanowią istotny problem, GIS przygotował ulotkę z rekomendacjami, których konsumenci powinni przestrzegać, aby zminimalizować ryzyko infekcji (Rys. 3). Niezwykle istotne jest poddawanie obróbce termicznej mięsa drobiowego i jaj, gdyż ryzyko zakażenia można zmniejszyć, właściwie obchodząc się z produktami surowymi, na przykład gotując je, smażąc, zapiekając. Ważna jest również dobra higiena podczas przygotowania posiłków oraz kupowanie produktów ze sprawdzonych źródeł (www.wetgiw.gov.pl).
Objawy salmonellozy u drobiu
W produkcji drobiarskiej za główne źródła zakażenia stada uznaje się:
• sprzęt i wyposażenie fermy,
• pojazdy,
• ludzi (pracownicy obsługi, osoby odwiedzające fermę),
• paszę i wodę,
• ściółkę,
• inne zwierzęta mogące znajdować się na terenie fermy (gospodarskie, towarzyszące, dzikie),
• zakażone pisklęta jednodniowe (zakażenie pionowe – ze stada rodzicielskiego na potomstwo) (www.wetgiw.gov.pl/nadzor-weterynaryjny/o-salmonellozach).
Często ptaki przechodzą zakażenie pałeczkami Salmonella bezobjawowo, jakkolwiek, patogen może wywołać poważne symptomy infekcji oraz śmierć głównie u bardzo młodych kurcząt (w wieku do dwóch tygodni). Objawy mogą być różne i obejmują osłabienie, apatię, utratę apetytu i niższą produkcyjność. Chore ptaki mogą grupować się w pobliżu źródeł ciepła i odpoczywać tam z opadniętymi skrzydłami i zamkniętymi oczami. Może również wystąpić wodnista biegunka. W przypadku jaj wylęgowych może dojść do niskiej wylęgowości ze zwiększoną śmiertelnością zarodków i zwiększoną śmiertelnością nowo wyklutych kurcząt
(www.sva.se). S. Gallinarum jest patogenem wywołującym ogólnoustrojowe zakażenie organizmu u (najczęściej starszych) ptaków. S. Pullorum wywołuje pulorozę – chorobę dotykającą przede wszystkim pisklęta. U kurcząt pojawia się wówczas apatia oraz biała biegunka zatykająca otwór stekowy i powodująca wysoką śmiertelność. Puloroza głównie występuje w krajach rozwijających się. Zarówno w przypadku infekcji S. Pullorum, jak i S. Arizonae, istotne znaczenie ma pionowa droga zakażenia (Berchieri i in., 2001; Barrow i Freitas Neto 2011; Xiong i in. 2018). S. Arizonae powoduje stany zapalne w wielu narządach, przede wszystkim w woreczku żółciowym, mózgu, oku i jelicie ślepym młodych ptaków (Hafez 2011).
S. Infantis dominującym serotypem?
Na całym świecie coraz częściej potwierdzane są przypadki infekcji S. Infantis u ludzi i drobiu. W Europie dotyczy to przede wszystkim Węgier, Finlandii, Niemiec i Niderlandów. Zauważalny wzrost zachorowalności na zakażenia tym serotypem potwierdzony został również w Australii, Nowej Zelandii, Rosji, Argentynie, Brazylii, Kanadzie i Japonii (Nógrády i in. 2007; Nógrády i in. 2008). Jak podają niemieccy badacze, w Niemczech S. Infantis jest trzecim co do częstości występowania serotypem Salmonella u ludzi w ostatnich latach, a mięso drobiowe jest jednym z głównych źródeł infekcji (Miller i in. 2013). Co więcej, odnotowano, iż w Chorwacji, gdzie wspomniany patogen jest monitorowany od kilku lat w stadach ptaków rzeźnych, liczba S. Infantis wzrasta w produkcji drobiarskiej, ale także w stosunku do innych szczepów Salmonella (Jurinović i in. 2015). W związku z tym S. Infantis może stać się serotypem dominującym, gdyż notowana jest obecność serotypu w produktach drobiarskich na szeroką skalę i jednocześnie bakterie identyfikowane są u ludzi w tym samym okresie, dlatego zalecane są dalsze badania nad związkami przyczynowymi dla S. Infantis, wraz z długoterminowym zintegrowanym nadzorem chowu zwierząt, bezpieczeństwa żywności i infekcji u ludzi (Fearnely i in. 2011).
Podsumowanie
W ciągu ostatnich kilku lat na całym świecie znacznie wzrosła liczba przypadków salmonelloz u ludzi. Pałeczki Salmonella zajmują drugą (niechlubną) pozycję wśród drobnoustrojów wywołujących infekcje pokarmowe u ludzi (pierwsze miejsce przypisuje się Campylobacter). Chociaż odsetek infekcji pokarmowych, w których można pozytywnie zidentyfikować źródło zakażenia, nie jest szczególnie wysoki, to mięso drobiowe, jaja i produkty drobiowe stanowią główny rezerwuar patogenu i podstawowy czynnik infekcji u ludzi (tym samym stanowiąc poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa publicznego). Z produkcji drobiarskiej regularnie izolowane jest kilka serotypów Salmonella. Dokładna liczba jest jednak trudna do oszacowania. Niektóre serotypy mogą dominować przez kilka lat w danym regionie lub kraju. Następnie mogą zostać zastąpione przez inne, niewystępujące dotychczas w danym środowisku serotypy (Hafez 2001).
Spis piśmiennictwa dostępny u autorów